Việt Nam có 54 dân tộc, và phong tục cưới hỏi của mỗi dân tộc, mỗi vùng, thậm chí mỗi bản lại khác nhau. Vì vậy không có một “cách dự đám cưới dân tộc” chung. Điều khách từ nơi khác đến cần là một thái độ: hỏi trước người mời, làm theo người dẫn, nhận lời mời với sự tôn trọng, hỏi trước khi chụp ảnh, và không coi đám cưới là điểm tham quan.
Những việc cụ thể bạn hay gặp: cởi giày dép trước khi lên nhà sàn, ngồi theo chỗ chủ nhà chỉ, được mời uống rượu cần hoặc rượu chén theo lượt, được kéo vào vòng xòe hay vòng múa, nghe những bài hát đối đáp giữa hai họ. Không cần biết trước tất cả; người mời bạn sẽ rất vui khi bạn hỏi.
Bài dưới đi qua tâm thế nên có, vài nét thường gặp theo vùng (mô tả ở mức chung, có rất nhiều ngoại lệ), cách lên nhà sàn, ăn uống, rượu, vòng xòe, chụp ảnh và chuyện mừng gì cho phải.
Tâm thế của người được mời
Phần lớn khách miền xuôi được mời dự đám cưới vùng cao vì có bạn, đồng nghiệp, học trò người dân tộc. Lời mời đó là sự quý mến thật, nhiều khi gia đình bên kia đã bàn kỹ mới mời một người ngoài đến. Nhận lời thì đi với tư cách khách của gia đình, không phải khách du lịch đến xem phong tục.
Điều dễ sai nhất là mang theo những hình dung có sẵn từ phim ảnh, báo mạng: tưởng đám cưới nào cũng có trang phục rực rỡ, có hát đối, có tục lạ. Thực tế nhiều đám cưới ở bản ngày nay đã pha trộn, cô dâu mặc váy cưới hiện đại buổi tối, trang phục truyền thống buổi sáng, có cả loa và sân khấu. Đừng tỏ ra thất vọng khi thấy “không giống trên mạng”, cũng đừng đòi chủ nhà làm lại một nghi thức cho mình chụp.
Câu hỏi hay nhất trước khi đi là hỏi người mời: “Nhà mình có gì khách nên biết trước không, có gì nên tránh không?”. Người mời sẽ kể những điều rất cụ thể, như chỗ nào trong nhà khách không ngồi, nghi thức nào gia đình muốn giữ riêng, ai là người lớn bạn nên chào trước. Những điều đó chính xác hơn mọi bài viết chung, kể cả bài này.
Vài nét thường gặp theo vùng, mô tả ở mức chung
Bảng dưới chỉ là gợi ý để bạn không bỡ ngỡ; trong cùng một dân tộc, phong tục vẫn khác nhau giữa các vùng và thay đổi theo thời gian. Hỏi người mời là cách chắc nhất.
| Vùng, ví dụ dân tộc | Khách có thể gặp | Khách nên làm |
|---|---|---|
| Tây Bắc: Thái, Mường | Nhà sàn, cỗ trên mâm thấp, rượu chén và rượu cần, vòng xòe buổi tối | Cởi giày khi lên nhà, nhận một chén mời đầu, nắm tay vào vòng xòe khi được mời |
| Việt Bắc: Tày, Nùng | Ở nhiều nơi có người đại diện nhà trai hát đối đáp với nhà gái khi đón dâu | Đứng nghe, không chen ngang, vỗ tay theo mọi người khi kết bài |
| Vùng cao biên giới: H’Mông, Dao | Đám cưới thường kéo dài, nhiều nghi thức trong nhà dành riêng cho người trong họ | Ở ngoài khi người nhà làm lễ, chỉ vào khi được mời |
| Tây Nguyên: Ê Đê, Gia Rai | Nhiều nơi theo chế độ mẫu hệ, nhà gái chủ động hỏi chồng, chàng trai về nhà vợ; uống rượu cần quanh ché | Không ngạc nhiên ra mặt, chúc mừng như mọi đám cưới |
| Đồng bằng có người Khmer | Lễ cưới nhiều phần, có nghi thức của các vị sư, có thể kéo dài nhiều ngày | Trang phục kín đáo, ngồi thấp hơn khi các vị sư làm lễ, theo người nhà |
Đọc bảng như một danh sách gợi ý câu hỏi, không như một bộ quy tắc. Ví dụ: “Bên mình đón dâu có hát đối không, khách có cần làm gì không?” là câu hỏi tốt; tự kết luận “người Tày thì phải hát đối” là sai cách.
Lên nhà sàn, ngồi và ăn uống
Cởi giày dép trước cầu thang. Phần lớn nhà sàn khách cởi giày ở chân cầu thang hoặc đầu sàn. Mang tất sạch, đôi giày dễ tháo; đi giày buộc dây cao cổ thì lúc lên xuống nhiều lần sẽ rất bất tiện.
Ngồi theo chỗ chủ nhà chỉ. Trong nhà sàn có những chỗ dành cho người lớn, cho khách quý, cho nữ, cho nam, và có khu bếp, khu thờ cúng của gia đình. Khách không tự chọn chỗ, không ngồi hay bước qua bếp lửa nếu chưa được mời.
Ngồi sàn cho gọn. Mâm cỗ thường đặt trên sàn hoặc bàn thấp. Nam hay ngồi xếp bằng, nữ ngồi khép chân sang một bên; mặc váy ngắn sẽ khó ngồi. Không duỗi chân về phía mâm hay phía người lớn.
Ăn những gì được mời. Cỗ cưới vùng cao có thể có các món bạn chưa ăn bao giờ. Nếm thử một chút là lịch sự; không ăn được thì gắp ít và ăn món khác, không bình luận về món ăn.
Cảm ơn người phục vụ. Như ở đám cưới quê miền xuôi, người bưng mâm, rót rượu là người trong họ, trong bản. Một câu cảm ơn bằng tiếng phổ thông, hoặc vài từ tiếng địa phương được người mời dạy, luôn được đón nhận ấm áp.
Rượu cần, rượu chén: nhận và từ chối
Rượu là phần gắn liền với đám cưới ở nhiều vùng cao. Ở Tây Nguyên và một số vùng phía Bắc, rượu cần được đặt trong ché hoặc vò, mọi người uống bằng cần trúc theo lượt, có người coi số vạch hoặc đong nước để biết mỗi người đã uống bao nhiêu. Ở nhiều bản Tây Bắc, rượu được rót chén và mời theo vòng, có khi kèm câu hát mời.
Với khách, cách đẹp nhất là nhận lượt đầu tiên: hút vài ngụm cần hoặc nhấp một chén, nói một câu cảm ơn và chúc. Đây là cách bạn nhận lời chào của gia đình. Từ lượt sau, nếu không uống được nữa, nói rõ ngay và có lý do: “Em xin phép dừng ở đây, mai em còn đi đường đèo về, em chúc cả nhà vui”, hoặc “Em uống không quen, em xin được uống nước chè thay, em nâng chén chúc hai anh chị”.
Người vùng cao mời rượu nhiều nhưng ít ai ép khách lạ nếu khách nói thật lòng. Điều bị để ý là nhận rồi đổ đi khi không ai nhìn, hoặc từ chối bằng câu chê rượu. Và điều quan trọng nhất: đường về từ bản thường là đường đèo, dốc, tối; không lái xe khi đã uống, kể cả chỉ vài ngụm. Nếu đi xe máy, nhờ người không uống chở hoặc ở lại tới sáng.
Vòng xòe, múa và hát: khi được mời tham gia
Ở nhiều bản người Thái, buổi tối đám cưới có vòng xòe: mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn quanh đống lửa hoặc giữa sân, bước theo nhịp chiêng trống, đàn, hoặc nhạc. Ở Tây Nguyên, khách có thể được mời vào vòng múa quanh ché rượu. Đây là phần vui nhất và cởi mở nhất của đám cưới.
Khi được mời, hãy vào, dù bạn không biết múa. Không ai chấm điểm khách; người hai bên sẽ nắm tay dắt bạn đi theo nhịp. Từ chối thẳng vì ngại thường bị hiểu là khách không muốn hoà vào. Nếu có lý do thật như đau chân, nói nhẹ nhàng và đứng ngoài vỗ tay theo nhịp, vẫn là đang tham gia.
Hát đối đáp giữa hai họ, hoặc bài hát mời rượu, là phần khách nên yên lặng nghe. Đừng quay video rồi nói chuyện to sau lưng người hát, cũng đừng xin hát lại. Nếu được mời đáp một bài, khách miền xuôi có thể hát một bài dân ca quen thuộc của quê mình; chủ nhà thường rất thích nghe “bài của khách”, còn hơn một bài nhạc thịnh hành.
Chụp ảnh, đăng mạng xã hội và chuyện tôn trọng
Trang phục đẹp, cảnh núi đồi, nghi thức lạ khiến khách rất muốn chụp. Vài nguyên tắc để giữ được lòng chủ nhà:
- Hỏi trước khi chụp người, nhất là người lớn tuổi, trẻ em và người đang làm lễ. Một số gia đình không muốn chụp phần nghi thức trong nhà.
- Không chụp cận mặt người lạ rồi đăng lên mạng với chú thích kiểu “người dân tộc”, “cảnh lạ”. Người trong ảnh là khách cùng bạn, có tên, có gia đình.
- Không dàn dựng: không nhờ cô dâu đứng lại tư thế, không bảo người già cầm cái này cái kia cho đẹp ảnh.
- Hỏi cô dâu chú rể trước khi đăng ảnh đám cưới, và gửi ảnh đẹp cho gia đình sau đó. Nhiều gia đình vùng cao ít có ảnh chụp đẹp, món quà này được quý lắm.
- Không bình luận so sánh “ở bản này còn lạc hậu”, “ở dưới xuôi văn minh hơn” trong ảnh hay trong lời nói.
Nếu chủ nhà tặng hoặc cho mượn trang phục truyền thống để mặc trong đám cưới, nhận lời là vui. Hỏi cách mặc đúng, giữ gìn cẩn thận, và chụp một tấm với gia đình là kỷ niệm đẹp cho cả hai bên.
Mừng gì và mang gì
Đa số đám cưới ở bản ngày nay khách mừng tiền như ở miền xuôi; ở một số nơi, họ hàng, hàng xóm còn góp gạo, rượu, gà, lợn để cùng lo cỗ. Khách từ xa đến mừng bằng phong bì là phù hợp, mức tuỳ quan hệ với người mời và hoàn cảnh của bạn. Nếu băn khoăn, hỏi người mời hoặc một người khác cũng được mời từ cơ quan bạn.
Ngoài phong bì, một món quà nhỏ từ quê bạn hoặc từ thành phố cho bố mẹ cô dâu chú rể là ý tình: bánh kẹo đặc sản, chè ngon, hoa quả. Tránh mang những món cồng kềnh khó cất trong nhà sàn, hoặc những món chỉ hợp với thành phố.
Nếu bạn là cấp trên, thầy cô của cô dâu hoặc chú rể, sự có mặt của bạn nhiều khi được gia đình xem là niềm tự hào trước cả bản. Đến đúng giờ, ở lại đủ lâu để gặp bố mẹ, nói vài lời khen người con của họ trước mặt người lớn, đó là món quà gia đình nhớ lâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Khách miền xuôi đi đám cưới ở bản có cần mặc trang phục đặc biệt không?
Không cần. Mặc lịch sự, kín đáo, dễ ngồi sàn và dễ đi đường dốc là đủ. Mang thêm áo ấm vì vùng cao về đêm khá lạnh. Nếu gia đình mời mặc trang phục truyền thống, nhận lời và hỏi cách mặc.
Có bắt buộc phải uống rượu cần khi được mời không?
Không bắt buộc. Nhận lượt đầu bằng vài ngụm là lịch sự, sau đó nói rõ nếu không uống thêm được. Người mời thường thông cảm khi khách nói thật và có lời chúc kèm theo.
Có nên hỏi về các tục lạ trong đám cưới không?
Có thể hỏi, nhưng hỏi vào lúc thích hợp như khi ngồi uống nước, và với giọng tò mò tôn trọng. Không hỏi giữa lúc làm lễ, không dùng từ như “tục lạ” hay “hủ tục” trước mặt gia đình.
Đám cưới ở bản kéo dài mấy ngày, khách nên ở lại bao lâu?
Tuỳ dân tộc và gia đình, có đám chỉ một ngày, có đám nhiều ngày. Khách từ xa thường dự ngày chính và tối hôm đó. Hỏi người mời lịch cụ thể và chuẩn bị chỗ ngủ trước nếu phải ở lại.
Có được mang trẻ nhỏ theo không?
Có thể, nếu gia đình mời cả nhà. Lưu ý đường đi xa, dốc, nhà sàn có cầu thang cao, bếp lửa trong nhà và ao suối quanh bản. Giữ trẻ trong tầm mắt và chuẩn bị đồ ăn quen của trẻ.
Nếu không biết tiếng của gia đình thì giao tiếp thế nào?
Hầu hết người trẻ trong gia đình nói được tiếng phổ thông và sẽ giúp bạn. Học trước vài câu chào, cảm ơn bằng tiếng địa phương từ người mời là cách gây thiện cảm rất nhanh, kể cả khi phát âm chưa chuẩn.