Đi viếng đám tang, khách chỉ cần làm đúng một chuỗi việc ngắn: đọc kỹ cáo phó để biết giờ và nơi viếng, đến trong khung giờ đó, ghi sổ tang và gửi phúng viếng ở bàn lễ tân, vào trước linh cữu thắp hương và vái, đi một vòng quanh linh cữu nếu nơi đó có lệ này, rồi bắt tay hoặc cúi đầu chia buồn với tang quyến bằng một câu ngắn. Cả lượt viếng thường chỉ mất mười lăm đến hai mươi phút.
Phần lớn sự lúng túng không nằm ở nghi thức mà ở những chỗ nhỏ: đến đúng giờ di quan nên không còn được vào, đứng chần chừ không biết đưa phong bì cho ai, thắp hương xong không biết vái mấy vái, hay nói một câu hỏi han vô tình làm người nhà đau thêm. Bài dưới đây đi lần lượt từng bước theo đúng thứ tự một lượt viếng, kèm chỗ khác nhau giữa nhà tang lễ, đám tại gia và đám ở quê, để bạn đi lần đầu cũng không lạc nhịp.
Đọc cáo phó: bốn dòng cần nhìn trước
Giờ viếng. Cáo phó thường ghi "lễ viếng bắt đầu từ… đến…". Đó là khung giờ duy nhất khách được vào. Trước giờ đó gia đình đang khâm liệm, nhập quan; sau giờ đó là lễ truy điệu và di quan, nhà tang lễ đóng cửa nhận đoàn. Ở thành phố, nhiều nhà tang lễ chia ca rất sát nhau, đến muộn mười phút có thể phải đứng ngoài.
Nơi viếng. Cùng một đám có thể có hai địa điểm: viếng ở nhà tang lễ, an táng hoặc hoả táng ở nơi khác. Đọc kỹ chữ "lễ viếng tổ chức tại" để không chạy nhầm sang nghĩa trang. Đám tại gia ở quê thì ghi thôn, xã; nếu không quen đường, hỏi người cùng đi chứ đừng gọi cho tang quyến lúc này.
Giờ di quan và an táng. Dòng này cho biết bạn có kịp đưa tiễn không. Khách thông thường chỉ cần viếng; người thân thiết, đồng nghiệp gần hoặc được gia đình nhờ thì mới theo xe ra nơi an táng.
Lời dặn của gia đình. Nhiều cáo phó ghi "gia đình xin miễn nhận vòng hoa" hoặc "xin miễn phúng điếu". Đây là mong muốn thật, không phải câu khách sáo. Làm theo là phép lịch sự cao nhất: đến viếng, ghi sổ tang, chia buồn, không cố dúi phong bì. Nếu cáo phó ghi chuyển phần phúng viếng vào một quỹ từ thiện, gia đình đã nói rõ cách họ muốn được giúp.
Danh sách tang quyến. Đọc để biết người mình quen là con, cháu, dâu hay rể của người mất. Biết vai thì biết chọn lời chia buồn và biết nên tìm ai để hỏi thăm.
Chọn giờ đến và đi cùng ai
Khung giờ viếng thường kéo dài vài tiếng, nhưng không phải lúc nào cũng như nhau. Đầu giờ viếng thường là họ hàng gần và đoàn cơ quan của chính người mất; giữa khung giờ là lúc thưa nhất, tang quyến bớt mệt, bạn nói được với họ vài câu; sát giờ kết thúc thì đoàn dồn dập, người nhà đứng đáp lễ liên tục, mọi thứ diễn ra rất nhanh.
Nếu bạn quen người trong gia đình qua công việc, cách gọn nhất là đi cùng đoàn cơ quan: một người dẫn đoàn lo vòng hoa, phong bì chung, ghi sổ và thắp hương thay cả nhóm. Đi một mình hợp khi bạn quen riêng, là bạn bè thân hoặc hàng xóm cũ; khi đó bạn tự lo mọi bước nhưng có thêm thời gian ngồi lại.
Với đám tại gia, nhất là ở quê và ở miền Nam, lễ viếng thường kéo dài nhiều ngày, khách đến cả buổi tối. Tránh đến đúng giờ cơm của gia đình và giờ khuya, trừ khi bạn là người thân đến để thức cùng. Nếu không chắc, nhắn hỏi một người bạn chung hoặc người trong họ, đừng hỏi thẳng người con đang lo tang.
Một chi tiết hay quên: trẻ nhỏ. Bé dưới năm sáu tuổi khó đứng yên và dễ sợ khi thấy linh cữu. Nếu không phải con cháu trong nhà, gửi bé ở nhà là lựa chọn thoải mái cho cả bé lẫn gia đình có tang.
Tới cổng: sổ tang và bàn lễ tân
Hầu hết đám tang, dù ở nhà tang lễ hay tại gia, đều có một bàn đặt gần lối vào, có người nhà hoặc người được nhờ ngồi trực. Thứ tự ở đây thường là:
- Ghi sổ tang. Viết họ tên, nơi công tác hoặc quan hệ (ví dụ "bạn học của anh Tuấn"), và một dòng ngắn như "Thành kính phân ưu cùng gia đình". Viết bằng bút mực tối màu, chữ rõ: sau đám, gia đình đọc lại sổ để biết ai đã đến và đáp lễ.
- Gửi phúng viếng. Phong bì đưa bằng hai tay cho người trực bàn, hoặc bỏ vào hòm phúng nếu có. Không cần mở lời về số tiền, chỉ nói "Cháu gửi chút lòng thành". Không mang phong bì vào tận linh cữu nếu bàn lễ tân đã nhận.
- Gửi vòng hoa. Nếu bạn mang vòng hoa hay kệ hoa, người trực sẽ chỉ chỗ đặt. Kiểm tra băng hoa đã ghi đúng tên người gửi trước khi giao.
- Nhận hương. Nhiều nơi có người đưa sẵn hương đã thắp cho khách hoặc trưởng đoàn. Nếu không, chờ người trước thắp xong rồi tự lấy ở bàn thờ, đừng chen.
- Xếp hàng. Ở nhà tang lễ, đoàn nối nhau theo hiệu của người điều phối. Đứng sau đoàn trước khoảng hai bước, giữ im lặng, tắt chuông điện thoại từ lúc này.
Nếu cáo phó đã xin miễn phúng điếu mà bạn vẫn muốn giúp, ghi sổ tang thật chu đáo rồi đợi sau tang lễ hỏi xem gia đình cần gì cụ thể. Giúp đúng việc có giá trị hơn một phong bì bị từ chối giữa đông người.
Trước linh cữu: thắp hương, vái, đi vòng
Đây là phần khiến nhiều người lần đầu đi viếng lo nhất, nhưng thật ra rất đơn giản. Thứ tự thường gặp:
- Bước lên đứng trước bàn thờ, nơi đặt di ảnh và bát hương, cách vài bước. Nếu đi đoàn, trưởng đoàn đứng giữa, người khác đứng hàng sau.
- Cầm hương bằng hai tay, nâng ngang trán, cúi đầu giữ yên vài giây. Đây là lúc bạn nói thầm điều muốn nói với người đã mất, không cần thành tiếng.
- Cắm hương vào bát. Nhiều nơi khách chỉ cắm một nén hoặc ba nén; nếu được đưa sẵn mấy nén thì cắm cả mấy nén đó, không cần tự chọn.
- Lùi lại một bước, vái. Phổ biến là ba vái; người trong họ hàng có thể lạy theo nếp nhà. Nếu bạn không chắc, cứ làm theo người đứng trước hoặc trưởng đoàn. Cúi đầu thật chậm, thành kính là đủ, không ai trách khách làm thiếu một vái.
- Nếu nơi đó có lệ đi quanh linh cữu (nhiều đám ở miền Bắc có), đi theo chiều người điều phối chỉ, bước chậm, mắt nhìn xuống hoặc nhìn người đã mất một lần. Không dừng lại lâu, không chụp ảnh.
- Đi tới hàng tang quyến đứng đáp lễ ở bên cạnh để chia buồn.
Với gia đình làm lễ theo nghi thức không dùng hương, như tang lễ tổ chức ở nhà thờ, khách thường được mời đặt một bông hoa hoặc đứng nghiêm cúi đầu. Bạn không cần làm dấu hay đọc kinh nếu không cùng đạo; đứng lặng một lúc, cúi chào là trọn lễ.
Chia buồn với tang quyến: ngắn và thật
Hàng tang quyến thường gồm con trai trưởng, vợ hoặc chồng của người mất và các con cháu, đứng thành hàng bên cạnh linh cữu. Họ đáp lễ hàng trăm lượt khách trong ngày, nên lời chia buồn tốt nhất là một câu, kèm một cái nắm tay hoặc cúi đầu. Với người mình quen, nhìn vào mắt họ, nắm tay, nói "Em rất tiếc, anh giữ sức nhé". Với những người còn lại trong hàng, cúi đầu nhẹ là đủ.
Không hỏi nguyên nhân mất, không hỏi "bệnh lâu chưa", không kể chuyện người khác cũng mất như thế. Những câu đó tự nhiên với người hỏi nhưng buộc người nghe phải kể lại chuyện đau trong lúc đang đứng giữa đông người. Cũng tránh câu "cụ đi thế là nhẹ nhàng rồi" nếu bạn không phải người rất thân; người trong nhà nói với nhau thì được, khách nói ra dễ thành phán xét.
Nếu người tang quyến khóc, đừng vội nói gì để làm họ nín. Đứng yên, nắm tay thêm vài giây, rồi lùi ra. Nếu họ muốn nói chuyện, họ sẽ giữ tay bạn lại. Chỉ khi đó mới hỏi "Nhà mình có cần phụ việc gì không", và nếu nói câu này thì phải sẵn sàng làm thật. Các mẫu lời chia buồn theo từng quan hệ có ở bài riêng trong danh mục này.
Ở lại hay ra về, và cách ngồi lại cho phải
Ở nhà tang lễ thành phố, phần lớn khách chia buồn xong là ra về. Không ai coi đó là vội vàng; đó là cách để đoàn sau được vào. Nếu bạn muốn ở lại lâu hơn vì thân với gia đình, tìm chỗ ngồi ở khu dành cho khách, không đứng chắn lối đi của đoàn viếng.
Ở đám tại gia, gia đình thường mời khách ngồi uống nước, có nơi mời ăn trầu, ăn bánh. Ngồi lại một lúc là lịch sự, nhất là ở quê, nơi việc khách ngồi lại cho thấy mình coi trọng gia đình. Giữ giọng nhỏ, không bàn chuyện làm ăn, không cười to. Nếu ngồi cùng người lạ, nói vài câu về người đã mất ("Hồi trước bác hay dạy em đánh cờ") là cách mở chuyện tự nhiên và tử tế nhất.
Điện thoại: để im lặng từ cổng tới khi ra khỏi khu vực tang lễ. Nếu cần nghe máy gấp, đi hẳn ra ngoài. Đừng chụp ảnh linh cữu, di ảnh hay người nhà đang khóc, kể cả để "gửi cho người không đến được"; nếu cần báo tin, nhắn bằng chữ.
Khi ra về, không cần chào từng người trong tang quyến lần nữa. Gật đầu với người mình quen nếu gặp ánh mắt, rồi lặng lẽ đi. Lời cảm ơn và đáp lễ là việc của gia đình sau này, khách không cần chờ.
Nhà tang lễ, đám tại gia và đám ở quê khác nhau thế nào
Cùng là đi viếng nhưng nhịp ở ba nơi khác hẳn. Bảng dưới gom những điểm khách hay bỡ ngỡ:
| Điểm khác | Nhà tang lễ ở thành phố | Đám tại gia ở thành phố | Đám ở quê |
|---|---|---|---|
| Khung giờ | Rất chặt, thường chỉ vài tiếng | Rộng hơn, theo lịch gia đình | Nhiều ngày, khách đến cả buổi tối |
| Nhịp viếng | Theo đoàn, có người điều phối | Tự do hơn, ít người điều phối | Tự do, có người trong họ đón khách |
| Thời gian ở lại | Mười lăm phút là thường | Có thể ngồi lại một lúc | Ngồi lại uống nước là nếp quen |
| Ăn uống | Gần như không | Ít khi | Có nơi mời cơm, mời trầu nước |
| Gửi xe, lối đi | Có bãi riêng, dễ | Thường khó, nên đi chung xe | Đỗ theo chỉ dẫn của người trong xóm |
| Đưa tiễn | Thường chỉ người thân theo xe | Như nhà tang lễ | Cả xóm có thể đi đưa, khách thân nên theo |
Ở quê, hàng xóm và người trong họ thường góp công nhiều hơn góp tiền: dựng rạp, nấu nướng, trực đêm. Nếu bạn về quê viếng và có thời gian, hỏi người trong họ xem đang thiếu tay việc gì. Một buổi phụ việc được nhớ lâu hơn nhiều so với phong bì.
Những lỗi khách hay mắc và vì sao nên tránh
Đến sát giờ di quan. Lúc này gia đình đang chuẩn bị lễ truy điệu, không còn đón khách. Bạn sẽ phải đứng ngoài, còn tang quyến thì thấy áy náy vì không ra đón được.
Đưa phong bì trực tiếp cho người con đang đứng đáp lễ. Họ không có tay để cầm và không có chỗ để cất. Bàn lễ tân sinh ra để nhận việc đó.
Mặc màu tươi hoặc đồ dự tiệc. Một chiếc áo đỏ giữa hàng người áo tối là thứ tang quyến nhìn thấy đầu tiên. Cách chọn đồ có ở bài riêng về trang phục đi viếng.
Kể chuyện cũ quá dài với tang quyến. Ý tốt, nhưng hàng người sau phải đứng chờ. Chuyện đáng kể, giữ lại cho lần đến thăm sau tang lễ.
Đăng ảnh đám tang lên mạng. Gia đình chưa chắc muốn hình ảnh lúc đau buồn nhất xuất hiện công khai. Nếu muốn tưởng nhớ, viết vài dòng về người đã mất, không kèm ảnh tang lễ.
Tự ý đeo khăn tang. Khăn trắng, áo sô là của con cháu. Khách không tự đeo; nếu gia đình đưa khăn hoặc băng tang cho người trong họ, khi đó mới nhận và đeo theo hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Đi viếng đám tang có cần báo trước cho gia đình không?
Không cần. Cáo phó đã là lời báo chung và khung giờ viếng là để khách tự đến. Chỉ khi bạn đi cùng đoàn cơ quan đông người, người dẫn đoàn có thể báo người nhà để họ biết mà sắp xếp chỗ đặt vòng hoa.
Không nhận được cáo phó, chỉ nghe tin qua người khác thì có nên đến không?
Nên, nếu bạn có quan hệ thật với người mất hoặc người trong gia đình. Cáo phó không gửi được tới tất cả mọi người, và gia đình hiếm khi thấy phiền vì có thêm người đến tiễn. Hỏi người báo tin về giờ và nơi viếng để đến đúng lúc.
Đi viếng có cần mang theo hương không?
Hầu như không cần. Bàn thờ ở đám tang luôn có hương sẵn, và nhiều nhà tang lễ chỉ dùng hương của gia đình. Mang theo dễ làm người trực lúng túng không biết để đâu. Phần lòng thành bạn gửi qua phúng viếng, vòng hoa hoặc lời chia buồn.
Người đang mang thai có nên đi viếng không?
Đây là chuyện của từng gia đình. Nhiều nơi có nếp khuyên bà bầu không đến đám tang; nhiều người khác vẫn đi bình thường. Về sức khoẻ, điều đáng lo là đứng lâu, chỗ đông và khói hương. Nếu bạn đi, chọn giờ thưa, ở ngắn, đứng nơi thoáng.
Có nên đi đưa tiễn ra nghĩa trang hay nơi hoả táng không?
Nếu bạn là người thân thiết, đồng nghiệp gần, hoặc gia đình ngỏ lời, nên đi. Khách thông thường viếng xong là đủ. Khi đi theo, giữ đúng vị trí trong đoàn xe, không vượt lên, và chờ gia đình làm xong nghi thức rồi mới về.
Đi viếng một mình có cần thắp hương riêng không?
Có. Khi không thuộc đoàn nào, bạn tự thắp hương và vái như một đoàn một người. Nếu đúng lúc có đoàn khác đang đứng trước linh cữu, chờ họ xong rồi mới bước lên, không ghép vào đoàn của người lạ.