Sau tang lễ, điều giúp người có tang nhiều nhất thường không phải lời khuyên mà là sự có mặt đều đặn và những việc cụ thể: một bữa cơm mang qua, một buổi đưa đón con, một lần đến thắp hương rồi ngồi nghe họ kể về người đã mất, một tin nhắn đúng vào ngày bốn mươi chín ngày hay giỗ đầu. Khi nói, nhắc tên người mất một cách tự nhiên và lắng nghe nhiều hơn khuyên.
Những ngày đám tang, nhà lúc nào cũng đông người. Rồi khách về hết, rạp tháo đi, và căn nhà bỗng im lặng. Nhiều người kể lại rằng chính vài tuần sau đó mới là lúc khó nhất: giấy tờ phải lo, đêm đầu tiên ngủ một mình, bữa cơm thiếu một cái bát. Bài này dành cho người bạn, người thân, đồng nghiệp muốn ở bên gia đình trong giai đoạn đó mà không biết bắt đầu từ đâu.
Vì sao giai đoạn sau tang lễ mới cần người nhất
Trong tang lễ, gia đình bị cuốn vào nghi thức, khách khứa, việc phải làm. Nỗi buồn có khi chưa kịp đến. Phải sau đó vài ngày, vài tuần, khi mọi thứ trở lại bình thường với người ngoài, thì sự vắng mặt của người thân mới thật sự hiện ra: chiếc ghế ở bàn ăn, đôi dép ở cửa, cuộc gọi tối thứ bảy không còn.
Đồng thời, người có tang phải lo một khối việc không ai chuẩn bị trước: khai tử, giấy tờ đất đai, tài khoản, bảo hiểm, chia lại việc nhà. Với người vợ, người chồng cao tuổi vừa mất bạn đời, nhiều việc trước đây người kia làm giờ họ phải học từ đầu.
Đó là lý do lời chia buồn "có gì cứ gọi nhé" trong đám tang hiếm khi được dùng tới. Người có tang không gọi, vì không biết nhờ gì, vì ngại, vì mệt. Người muốn giúp phải là người chủ động, và chủ động bằng việc cụ thể.
Tuần đầu và tháng đầu: những việc cụ thể giúp được
Chọn một hai việc hợp với bạn và nói thẳng sẽ làm, thay vì hỏi "cần gì không". Ví dụ:
- Bữa ăn. "Thứ ba và thứ năm em nấu cơm tối mang qua, nhà mình mấy người ăn?" Đồ ăn để được vài ngày càng tốt.
- Trẻ con. Đưa đón con đi học, trông con một buổi chiều để bố mẹ đi làm giấy tờ, đưa các cháu đi chơi cuối tuần cho khuây.
- Giấy tờ. Đi cùng tới nơi làm thủ tục, ngồi cạnh khi gọi cho ngân hàng hay công ty bảo hiểm, giúp ghi chép. Nhiều thủ tục cần tỉnh táo mà người có tang lúc đó khó tập trung.
- Nhà cửa. Dọn dẹp sau tang lễ, trả bàn ghế mượn, mang đồ đi giặt, đi chợ hộ.
- Người già trong nhà. Ghé ngồi chơi với ông hoặc bà vừa mất bạn đời, đưa đi khám định kỳ, gọi điện hằng tuần.
- Tin nhắn trả lời hộ. Giúp người có tang lên danh sách những ai đã phúng viếng, đến viếng, để họ gửi lời cảm ơn khi sẵn sàng.
- Đồ đạc của người mất. Đừng chủ động dọn hộ. Nếu gia đình nhờ, làm cùng họ, chậm rãi, hỏi từng món. Đây là việc nhiều người muốn tự làm, khi họ sẵn sàng.
Nếu bạn ở xa, những việc nhỏ vẫn làm được: đặt đồ ăn giao tới, gọi video với người già trong nhà, gửi một tấm ảnh cũ của người mất mà gia đình có thể chưa có.
Đến thăm và thắp hương: trình tự cho một lần ghé nhà
Một lần ghé thăm trong những tuần đầu sau tang lễ thường diễn ra thế này:
- Nhắn trước một hai ngày, hỏi lúc nào tiện. Đừng đến bất ngờ: người có tang có ngày muốn gặp người, có ngày không.
- Mang theo thứ đơn giản: một bó hoa trắng hoặc vàng nhạt, một ít trái cây, hoặc món ăn tự nấu. Không cần quà đắt.
- Vào nhà, chào người lớn, rồi xin phép thắp hương cho người mất. Đứng trước bàn thờ, thắp một hoặc ba nén, vái, đứng lặng một lúc.
- Ngồi xuống uống nước. Mở lời bằng một câu hỏi thăm sức khoẻ, ngủ nghỉ, rồi để chủ nhà dẫn câu chuyện.
- Nếu họ kể về người đã mất, lắng nghe, hỏi thêm. Nếu họ muốn nói chuyện khác, đi theo họ.
- Ngồi khoảng nửa tiếng đến một tiếng. Trước khi về, nhắc một việc cụ thể bạn sẽ làm tiếp, hoặc hẹn lần sau.
Trong khoảng bốn mươi chín ngày đầu, nhiều gia đình vẫn để bàn thờ tạm và thắp hương hằng ngày; khách đến thắp hương trong thời gian này là chuyện rất bình thường, gia đình thường cảm động.
Lời an ủi: nên nói và nên tránh
Người đang buồn không cần được giải thích nỗi buồn của mình. Họ cần thấy có người ở cạnh mà không phán xét.
| Nên nói | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| "Mình cứ nghĩ tới bác mãi." | "Thôi đừng nghĩ nữa." | Nỗi nhớ không tắt theo lệnh; bảo đừng nghĩ là bảo giấu |
| "Hôm nay cậu thấy thế nào?" | "Ổn rồi chứ?" | Câu đầu mời kể; câu sau ép trả lời "ổn" |
| "Bác Hoà hay kể về cậu lắm." | Tránh hẳn tên người mất | Nghe tên người thân là được nhớ, không phải bị nhắc vết thương |
| "Mai mình qua đưa bé đi học nhé." | "Có gì cần cứ gọi." | Việc cụ thể giúp được; lời chung không ai dùng |
| "Cứ khóc đi, không sao." | "Phải mạnh mẽ vì các con." | Buồn và vẫn lo được cho con là hai chuyện cùng lúc |
| Im lặng, ngồi cạnh | "Rồi thời gian sẽ chữa lành." | Đúng một phần, nhưng nghe như hẹn ngày hết buồn |
Đừng so sánh với nỗi mất mát của mình hay của người khác, dù với ý chia sẻ. Một câu ngắn kiểu "nhà mình cũng từng trải qua, mình hiểu phần nào" là đủ; kể tiếp chuyện nhà mình thì câu chuyện thành của bạn.
Những điều nên tránh khi đến thăm nhà có tang
Hỏi chuyện tài sản, thừa kế. Kể cả khi bạn là họ hàng và có liên quan, đây không phải lúc. Những việc đó gia đình sẽ tự bàn khi đã sẵn sàng, với người cần bàn.
Khuyên người goá bụa "đi bước nữa". Câu nói này dù với ý tốt cũng khiến người nghe thấy nỗi đau của mình bị coi nhẹ. Đời sống riêng của họ là chuyện của họ, vào lúc họ chọn.
Bình luận việc điều trị, chăm sóc trước khi mất. Những câu như "sao không chuyển viện sớm" gieo cảm giác có lỗi cho người đã chăm suốt thời gian dài. Gần như người nhà nào cũng đã tự hỏi những câu đó rồi.
Dắt theo trẻ nhỏ ồn ào hoặc ngồi quá lâu. Nhà có tang cần yên. Ghé ngắn mà đều đặn tốt hơn một buổi ngồi cả chiều khiến chủ nhà phải tiếp.
Đăng ảnh bàn thờ, di ảnh lên mạng. Nếu muốn tưởng nhớ, viết vài dòng bằng lời của mình, không chụp không gian riêng của gia đình người khác khi chưa được phép.
Các mốc tưởng nhớ cần nhớ
Nhiều gia đình Việt làm lễ ở các mốc như ba ngày sau an táng, bốn mươi chín ngày, một trăm ngày và giỗ đầu, cách làm khác nhau theo vùng và theo nếp nhà. Khách thân thường được mời dự lễ bốn mươi chín ngày, một trăm ngày hoặc giỗ đầu. Đây không phải đám tang thứ hai: không khí nhẹ hơn, có bữa cơm, mọi người kể chuyện về người đã mất.
Khi được mời, mang theo hương, hoa, trái cây hoặc một phong bì nhỏ tuỳ nếp nơi đó; hỏi người trong họ nếu không chắc. Đến đúng giờ, thắp hương, ngồi dự bữa cơm. Mặc lịch sự, màu nhã, không cần trang nghiêm như đi viếng.
Nếu không được mời mà bạn biết ngày, một tin nhắn là đủ: "Hôm nay một trăm ngày của bác, mình nhớ bác và nghĩ tới cậu." Đặt nhắc lịch ngay khi biết ngày mất, vì ai cũng định nhớ và gần như ai cũng quên.
Tết đầu tiên và những ngày lễ sau khi mất người thân thường nặng nề với gia đình. Một cuộc gọi chiều ba mươi Tết, một lời mời ăn bữa trưa mùng hai, có thể làm khác đi cả một mùa Tết của họ.
Người cao tuổi vừa mất bạn đời và trẻ con mất ông bà, bố mẹ
Người cao tuổi mất bạn đời sau vài chục năm sống cùng nhau thường chịu cú sốc âm thầm. Con cháu tưởng ông bà "đã quen" vì tuổi già, nhưng nhiều người ở tuổi này ăn kém, ngủ kém, ngại ra ngoài suốt nhiều tháng. Khách thân có thể giúp bằng việc ghé đều, rủ đi tập dưỡng sinh, đi chợ sáng, nhờ ông bà kể chuyện ngày xưa. Câu chuyện về người bạn đời, kể cho một người chịu nghe, là liều thuốc an ủi rất thật.
Với trẻ con mất ông bà hay bố mẹ, người lớn quanh bé nên nói thật bằng lời đơn giản theo tuổi, tránh những cách nói mơ hồ khiến bé sợ hoặc chờ đợi. Cho bé được hỏi, được khóc, được vẽ hay kể về người đã mất. Thầy cô và bố mẹ bạn học của bé có thể nhắc con mình đối xử với bạn như bình thường, không trêu chọc, không hỏi chuyện đám tang.
Nếu bé có thay đổi kéo dài như sợ ngủ một mình, bỏ ăn, thu mình hẳn, cha mẹ hoặc người chăm sóc nên trao đổi với thầy cô và cân nhắc tìm chuyên gia tâm lý trẻ em.
Khi nỗi buồn kéo dài: lúc nào nên khuyên tìm hỗ trợ chuyên môn
Buồn, khóc, mất ngủ, ăn kém trong những tuần đầu là phản ứng bình thường khi mất người thân, và mỗi người có nhịp riêng. Không có thời hạn nào bắt buộc người ta phải "hết buồn".
Tuy vậy, có những dấu hiệu cho thấy người đó cần nhiều hơn sự có mặt của bạn bè: mất ngủ hoặc bỏ ăn kéo dài nhiều tuần, không thể đi làm hay chăm sóc bản thân sau một thời gian dài, tự cô lập hoàn toàn, dùng rượu nhiều hơn hẳn. Khi đó, nhẹ nhàng gợi ý họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và đề nghị đi cùng.
Nếu người đó nói muốn chết theo người thân, nói không còn lý do để sống, hãy coi đó là tín hiệu nghiêm túc: ở cạnh họ, không để họ một mình, báo cho người thân gần nhất và liên hệ ngay cơ sở y tế. Bạn không cần tự xử lý, nhưng không được bỏ qua.
Bạn bè không thay được bác sĩ, và cũng không cần thay. Việc của bạn là ở đó, lắng nghe, và giúp họ tìm đến đúng người khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau tang lễ thì nên đến thăm?
Trong một hai tuần đầu là lúc gia đình bắt đầu vắng người và còn nhiều việc. Nhắn hỏi trước, đến khi họ thấy tiện. Sau đó, những lần ghé thưa hơn nhưng đều đặn, như mỗi tháng một lần, thường có ý nghĩa hơn một lần ghé dài.
Đến thăm nhà có tang có cần mang phong bì không?
Không bắt buộc nếu bạn đã phúng viếng trong tang lễ. Hoa, trái cây, món ăn tự nấu là đủ. Nếu bạn chưa phúng vì không về kịp, đây là lúc gửi phong bì, đặt lên bàn thờ sau khi thắp hương hoặc đưa cho người nhà.
Có nên rủ người vừa mất người thân đi chơi, đi ăn không?
Nên, với lời mời nhẹ và dễ từ chối: một bữa sáng, một buổi đi bộ, ngồi cà phê gần nhà. Nếu họ từ chối, đừng nài, nhưng cũng đừng thôi mời. Nhiều người kể rằng lời mời thứ ba hay thứ tư mới là lần họ nhận lời.
Nhắc tên người đã mất có làm gia đình buồn thêm không?
Thường là ngược lại. Phần lớn người có tang sợ người thân mình bị quên, và thấy an ủi khi người khác nhắc tên, kể một kỷ niệm. Quan sát phản ứng: nếu họ mỉm cười hay kể tiếp, cứ tiếp tục; nếu họ lặng đi, đổi chuyện nhẹ nhàng.
Có nên đến dự lễ bốn mươi chín ngày khi không được mời không?
Lễ này thường là việc trong gia đình và họ hàng, khách thân được mời riêng. Nếu không được mời, đừng tự đến; gửi tin nhắn tưởng nhớ trong ngày hôm đó, và hẹn ghé thăm vào một ngày khác.
Đồng nghiệp đi làm lại sau tang lễ, có nên nhắc chuyện không?
Một câu ngắn khi gặp riêng là đủ: chị đi làm lại rồi, em vẫn nghĩ tới chị. Sau đó để họ dẫn. Tránh nhắc trước đông người, và trong vài tuần đầu giao việc với thời hạn rộng hơn một chút.